Stowarzyszenie Kapela Ludowa Kurasie z Lubziny zakończyło realizację zadana w ramach programu EtnoPolska. Edycja 2025 pt. „Zakup strojów ludowych Kapeli Kurasie”

 

Strój rzeszowski — barwny zapis pamięci regionu

Rzeszów i otaczające go tereny dolnego Wisłoka oraz lewego brzegu Sanu ukształtowały jeden z najbardziej rozpoznawalnych strojów ludowych południowo-wschodniej Polski. Strój rzeszowski — noszony tradycyjnie przez tzw. Rzeszowiaków — rozwijał się szczególnie w II połowie XIX i na początku XX wieku; od tej pory stał się znakiem tożsamości lokalnej społeczności, przechodząc burzliwe losy: od codziennego ubioru po symbol folkloru i rekonstrukcje sceniczne.

Historia i kontekst

Kształt stroju rzeszowskiego wynika z lokalnych warunków ekonomicznych i wpływów sąsiednich regionów. W XIX w. zwyczajowy strój ludowy był wyrazem statusu i przynależności — bogatsze, haftowane elementy i dodatki pojawiały się przy okazji świąt i uroczystości. Z czasem — zwłaszcza po II wojnie światowej — elementy stroju przestały być ubiorem codziennym, a zaczęły funkcjonować w przestrzeni widowisk i muzeów, co doprowadziło do rekonstrukcji i standaryzacji wyglądu stroju.

Kobiecy strój rzeszowski — co przyciąga wzrok

Typowy strój kobiecy składa się z kilku charakterystycznych warstw: biała, lniana koszula z haftowanym kołnierzem i mankietami; aksamitny gorset (czarny lub czerwony), często obszywany koralikami i cekinami; krótka katanka (naszywana, ozdobna kurtka) oraz pełna, marszczona spódnica — zwykle w kolorach intensywnych (czerwony, zielony, niebieski) — przykryta haftowaną zapaską (fartuszkiem). Dodatki to korale (czerwone), ozdobne chustki wiązane pod brodą oraz bogato zdobione fartuchy i halki. Charakterystyczny motyw — gorset z haftem roślinnym oraz ciężka, szeroka spódnica — daje sylwetce „rozłożysty” wygląd, który mieszkańcy regionu niekiedy określali żartobliwie (np. „sześć bab — kościół pełen”).

Męski strój — siła i precyzja detalu

Mężczyźni nosili białe haftowane koszule, niebieskie spodnie i kamizelki z wełny, ozdabiane charakterystyczną „oblamówką” — czerwonym pasem z haftami. Na zewnątrz zakładano sukmany (długie, brązowe płaszcze) dekorowane wełnianymi sznurkami, a także szerokie skórzane pasy z metalowymi elementami („brzękadłami”). Nakrycie głowy to filcowy kapelusz lub kapelusz słomkowy ozdabiany wstążkami i papierowymi dekoracjami. Całość była zarówno praktyczna, jak i dekoracyjna — strój męski łączył funkcję ochronną z efektem wizualnym podczas uroczystości.

Strój chłopski obrzędowy w regionie rzeszowskim

W tradycji ludowej strój obrzędowy był manifestacją statusu, dumy i przywiązania do wspólnoty. W dni świąteczne i podczas obrzędów chłopi ubierali się „odświętnie”, co oznaczało wykorzystanie najlepszych, często ręcznie haftowanych lub kupowanych na jarmarkach elementów odzieży.
Ubiór ten nie tylko odróżniał święto od codzienności, lecz także pełnił funkcję symboliczną i magiczną – wierzono, że odpowiedni strój „chroni” przed złymi mocami i przynosi pomyślność.

Technika, materiały, hafty

Materiały to głównie len i wełna — dostępne lokalnie i wytrzymałe. Hafty florystyczne, koraliki oraz cekiny zdobiły gorsety i katanki; w motywach dominują wzory roślinne. Pas rzeszowski wykonywano z grubej skóry, z mosiężnymi elementami i łańcuszkami, co nadawało mu charakterystyczny ciężar i dźwięk przy ruchu. Kolorystyka i sposób haftowania mogły się różnić między podregionami (np. Łańcut, Przeworsk, Rzeszów), co dziś pozwala etnografom i kostiumologom rozróżnić lokalne warianty stroju.

Symbolika i okazje używania

Strój rzeszowski funkcjonował przede wszystkim w obrębie obrzędów — wesel, świąt kościelnych i sezonowych festiwalów. Hafty, wybór kolorów i biżuteria niosły informacje o stanie cywilnym, zamożności i często o regionie pochodzenia. Po utracie statusu codziennego ubioru, strój zyskał nową rolę: stał się rekwizytem tożsamościowym, zakładanym przez zespoły folklorystyczne i podczas inscenizacji lokalnych obyczajów.

Zachowanie tradycji dziś — muzea, pracownie, zespoły

Współcześnie strój rzeszowski można zobaczyć w muzeach, na festiwalach folklorystycznych i w repertuarze lokalnych zespołów ludowych – jak nasza Kapela Kurasie. Pracownie rzemieślnicze w regionie i poza nim rekonstruują stroje na podstawie zabytków i badań etnograficznych — dbając o autentyzm kroju i haftu. W Rzeszowie i na Podkarpaciu aktywnie działa kilka inicjatyw dokumentujących i popularyzujących stroje, a muzea lokalne prowadzą wystawy i publikacje poświęcone tej tematyce.

Dlaczego to nadal ważne?

Strój rzeszowski to nie tylko estetyka — to nośnik pamięci o sposobie życia, pracy, wierzeniach i kontakcie między społecznościami. W czasach globalizacji rekonstrukcja i prezentacja strojów ludowych pomaga młodszym pokoleniom odnaleźć lokalne korzenie i rozumieć, jak codzienne przedmioty kultury stały się symbolem wspólnoty.

 

„Dofinansowano ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego w ramach programu Narodowego Centrum Kultury EtnoPolska. Edycja 2025.”